In de zomer van 69 kwamen de Bataven, tot dan toe trouwe bondgenoten van Rome, in opstand tegen het Romeinse gezag. Ruim een jaar lang stond de Rijngrens in brand en gingen twee legioenen ten onder. De Bataafse Opstand is een van de best gedocumenteerde gebeurtenissen uit de Romeinse tijd in Nederland en werd eeuwen later een nationaal verhaal.
De Bataafse Opstand in het kort
| Wanneer | Zomer 69 tot najaar 70 na Chr. |
|---|---|
| Waar | Het rivierengebied en de Rijngrens, van Katwijk tot Mainz en Trier |
| Leiders | Julius Civilis (Bataven) en Brinno (Cananefaten); aan Romeinse kant Quintus Petillius Cerialis |
| Aanleiding | Burgeroorlog in het Vierkeizerjaar, gedwongen rekrutering en krenking van de Bataafse elite |
| Afloop | Opstand neergeslagen; verbond hersteld en een legioen gelegerd in Nijmegen |
| Belangrijkste bron | De Historiën van de Romeinse geschiedschrijver Tacitus |
Bondgenoten met een rekening
De Bataven woonden in het rivierengebied tussen Rijn en Waal; de Betuwe draagt nog hun naam. Ze hoefden geen gewone belasting te betalen, maar leverden in ruil daarvoor opvallend veel soldaten: acht cohorten, een ruiterafdeling en tot het jaar 68 ook de lijfwacht van de keizer. Bataafse eenheden vochten onder meer bij de verovering van Britannia.
Die verhouding kwam onder druk toen keizer Nero in 68 een einde aan zijn leven maakte en het rijk in een burgeroorlog belandde. Zijn opvolger Galba stuurde de Germaanse lijfwacht naar huis, wat als een belediging werd ervaren. De Bataafse edelman Julius Civilis, een officier met Romeins burgerrecht en een lange staat van dienst, was van verraad beschuldigd en naar Rome afgevoerd; zijn broer was terechtgesteld. Over het jaartal verschillen de overzichten: 66 of 68. Civilis kwam vrij, maar de wrok bleef.
In 69 riepen de Rijnlegioenen hun bevelhebber Vitellius tot keizer uit en trok een groot deel van het leger met hem naar Italië. De grens bleef dun bezet achter. Toen Vitellius bovendien meer Bataafse rekruten opeiste dan was afgesproken, en de ronselaars zich daarbij misdroegen, sloeg de vlam in de pan.
Van Katwijk tot Xanten
Het begon aan de kust. De Cananefaten overvielen onder hun aanvoerder Brinno twee winterkampen, waarschijnlijk die van Valkenburg en Katwijk. De forten langs de Oude Rijn werden verwoest of ontruimd; in Woerden is een brandlaag gevonden die daarbij past. Civilis deed zich eerst voor als iemand die de onrust zou bedwingen, maar koos al snel openlijk partij. Volgens zijn eigen zeggen handelde hij namens Vespasianus, de tegenkandidaat van Vitellius. Of dat een dekmantel was, is een van de onopgeloste vragen.
In de Betuwe versloeg Civilis de Romeinse troepen die op hem af werden gestuurd, onder meer doordat hulptroepen overliepen. De verslagenen trokken zich terug in Castra Vetera bij Xanten, het kamp van het Vijfde en het Vijftiende Legioen. In september 69 begon het beleg. Bataafse cohorten die op weg waren naar Italië keerden om en braken bij Bonn door een Romeinse linie heen.
De winter bracht chaos aan Romeinse kant. Bevelhebber Hordeonius Flaccus werd door zijn eigen soldaten vermoord. In Gallië sloten de Treveri en de Lingones zich aan en riepen de Gallische onafhankelijkheid uit. In het voorjaar van 70 was het voedsel in Vetera op. De uitgehongerde legioenen gaven zich over tegen de belofte van een vrije aftocht, maar werden een paar kilometer buiten het kamp in een hinderlaag afgeslacht. Volgens Tacitus werden gevangen officieren ten geschenke gestuurd aan de zieneres Veleda.
Rome slaat terug
Inmiddels had Vespasianus de burgeroorlog gewonnen. Hij stuurde Quintus Petillius Cerialis met een grote legermacht naar het noorden; uiteindelijk stonden er acht legioenen tegenover de opstandelingen. Bij Trier en daarna bij Xanten leden die zware nederlagen. Civilis week terug naar zijn eigen land. Volgens Limes.nl stak hij daarbij Oppidum Batavorum in brand, de Bataafse hoofdplaats op het Valkhof in Nijmegen; ook daar is een brandlaag gevonden.
In het najaar van 70 onderhandelden Civilis en Cerialis op een brug over een rivier die de Nabalia wordt genoemd. Hoe het afliep, is niet precies bekend. Over de voorwaarden lopen de lezingen uiteen: sommige overzichten spreken van vernederende eisen, andere van een regeling die voor de Bataven gunstig uitviel. Wat er van Civilis geworden is, weten we niet.
Wat er daarna veranderde
Het oude bondgenootschap werd hersteld en de Bataven bleven troepen leveren. Maar Rome nam maatregelen. Het Tiende Legioen, uit Spanje aangevoerd, betrok een legerplaats op de Hunerberg in Nijmegen en bleef daar tot omstreeks 103. Het moest de Bataven in het oog houden en vooral de verwoeste forten langs de Rijn herbouwen. Een paar kilometer stroomafwaarts, op een minder goed te verdedigen plek, ontstond een nieuwe stad: het latere Ulpia Noviomagus.
Van Tacitus tot Rembrandt
Bijna alles wat we weten, komt van Tacitus. Archeologie bevestigt onderdelen van zijn verhaal: brandlagen in Nijmegen, Woerden en Tongeren, en in het Valkhof Museum een bronzen schijf met de naam van Gaius Aquillius Proculus, vermoedelijk de officier die volgens Tacitus tegen Civilis vocht.
In de zeventiende en achttiende eeuw zagen Nederlandse schrijvers in de opstand een voorafspiegeling van hun eigen strijd tegen Spanje. Rembrandt schilderde rond 1661 en 1662 de samenzwering van Civilis voor het nieuwe Amsterdamse stadhuis. Het doek, oorspronkelijk zo’n vijf bij vijf meter, werd kort na plaatsing teruggegeven; waarom is niet vastgelegd. Het overgebleven fragment hangt in het Nationalmuseum in Stockholm. De naam leefde voort in Batavia, het huidige Jakarta, en in de Bataafse Republiek van 1795.
Wat is er te zien?
Nijmegen is de plek om het verhaal te volgen. Het Valkhof Museum toont belangrijke Romeinse vondsten uit de regio, in De Bastei zijn muurresten van Oppidum Batavorum te zien en op de Hunerberg is de legerplaats van het Tiende Legioen zichtbaar gemaakt met markeringen in het plaveisel. In Arnhem-Meinerswijk ligt een fort dat in de opstand werd verwoest en daarna herbouwd; de omtrek van het hoofdgebouw is er aangegeven.
Bronnen: Wikipedia (NL), Wikipedia (EN), Limes.nl, Wikipedia over Rembrandts schilderij. Laatst bijgewerkt: 10 oktober 2026.
