Een heks is in volksverhalen een vrouw, soms een man, die met toverkracht anderen schade kan doen. Lange tijd was dat meer dan een sprookjesfiguur. Tussen ongeveer 1450 en 1750 werden in Europa tienduizenden mensen beschuldigd van hekserij en terechtgesteld. Nederland hield daar vroeger dan de meeste landen mee op.

Heksen in het kort

Heksenvervolging Vooral tussen 1450 en 1750
Aantal doden Naar schatting 40.000 tot 60.000 in Europa
Slachtoffers Ongeveer driekwart vrouwen
Bekendste handboek Malleus Maleficarum (Heksenhamer), 1486
In Nederland De Heksenwaag in Oudewater, de grote heksenverbranding in Roermond in 1613

Van volksgeloof naar vervolging

Geloof in toverij is heel oud. In de middeleeuwen geloofden veel mensen dat sommige buren vee ziek konden maken, oogsten konden laten mislukken of anderen konden betoveren. Lange tijd leidde dat zelden tot rechtszaken. Dat veranderde in de vijftiende eeuw, toen geleerden en geestelijken het idee ontwikkelden dat heksen een verbond met de duivel sloten en samenkwamen op nachtelijke heksensabbatten. Hekserij werd daardoor een vorm van ketterij.

In 1486 publiceerde de Duitse dominicaan Heinrich Kramer de Malleus Maleficarum, de Heksenhamer, een handboek over hoe je heksen herkent, ondervraagt en berecht. Het boek beweerde dat vooral vrouwen vatbaar waren voor de duivel en werd vaak herdrukt.

De grote vervolgingen

De ergste vervolgingen vonden plaats tussen 1560 en 1650, vooral in de Duitse landen, Zwitserland en Frankrijk. Rampen als misoogsten, ziekten en oorlog leidden tot een zoektocht naar schuldigen. Onder marteling noemden verdachten vaak andere namen, waardoor één beschuldiging kon uitgroeien tot tientallen processen. Het waren meestal geen jonge, mooie vrouwen, maar oudere, arme vrouwen die alleen stonden of als lastig bekendstonden. Ook mannen en kinderen werden veroordeeld.

Bekend buiten Europa zijn de heksenprocessen in Salem in Amerika in 1692, waar twintig mensen werden terechtgesteld.

Heksen in Nederland

In de Nederlanden waren er ook heksenprocessen, maar het gewest Holland hield er rond 1600 al mee op, eerder dan bijna de rest van Europa. In het zuiden, dat onder Spaans gezag stond, ging het langer door. In Roermond werden in 1613 tientallen mensen als heks verbrand.

Bekend is de Heksenwaag in Oudewater. Een veelgehoord idee was dat heksen zo licht waren dat ze op een bezem konden vliegen. In Oudewater kon je je laten wegen en kreeg je een certificaat dat je een normaal gewicht had en dus geen heks kon zijn. Mensen kwamen er van ver, ook uit Duitsland. De waag is nog steeds te bezoeken en je kunt er je eigen gewicht laten vaststellen.

Bezem, hoed en zwarte kat

Het beeld van de heks met puntige hoed, bezem en zwarte kat is pas later vastgelegd, door prenten, sprookjes en vooral films en kinderboeken. In de twintigste eeuw kreeg de heks ook een andere betekenis: als symbool van onafhankelijke vrouwen en als naam die moderne heidense stromingen zoals wicca zelf gebruiken.

Lees ook over de weerwolfprocessen uit dezelfde tijd, of bekijk alle legendes en volksverhalen.