De golem is een wezen van klei dat door een geleerde tot leven wordt gewekt met heilige woorden. Het verhaal komt uit de joodse overlevering en is het bekendst in de versie uit Praag, waar rabbi Löw een golem zou hebben gemaakt om de joodse gemeenschap te beschermen. De golem wordt wel gezien als een voorloper van het monster van Frankenstein en van moderne robots.

De golem in het kort

Herkomst Joodse overlevering
Bekendste versie Praag, rond rabbi Jehoeda Löw (de Maharal), zestiende eeuw
Gemaakt van Klei of leem
Tot leven gewekt met Het woord emet, waarheid, of een gebed op een papiertje in de mond
Bekende verfilming Der Golem, wie er in die Welt kam, 1920

Wat betekent golem?

Het Hebreeuwse woord golem betekent zoiets als ruwe, onafgemaakte stof. Het komt één keer in de Bijbel voor, in Psalm 139, voor een mens die nog niet gevormd is. In de Talmoed wordt Adam in de eerste uren na zijn schepping een golem genoemd: een lichaam zonder ziel. Al in de Talmoed staan verhalen over rabbijnen die met heilige namen een kalf of een mens zouden hebben geschapen. In het Jiddisch werd golem ook een woord voor een lomp, dom persoon.

De golem van Praag

De bekendste versie speelt zich af in het Praag van eind zestiende eeuw. De joodse gemeenschap werd bedreigd door valse beschuldigingen en geweld. Rabbi Jehoeda Löw, een beroemde geleerde, ging met twee helpers ‘s nachts naar de oever van de Moldau en boetseerde een mens van klei. Met gebeden en heilige woorden bracht hij hem tot leven. De golem kon niet praten, maar was sterk en gehoorzaam, en beschermde het getto.

Volgens een veelvoorkomende versie stond op zijn voorhoofd het woord emet, waarheid. Om hem uit te schakelen haalde de rabbi de eerste letter weg, zodat er met stond: dood. In een andere versie werd een papiertje met de naam van God uit zijn mond gehaald. In veel verhalen loopt het mis als de golem steeds groter en onbeheersbaarder wordt, en moet de rabbi hem vernietigen.

De resten van de golem zouden op de zolder van de Oud-Nieuwe Synagoge in Praag liggen, een van de oudste nog gebruikte synagogen van Europa. De zolder is niet toegankelijk voor bezoekers, wat het verhaal alleen maar sterker maakt.

Een oude legende of een negentiende-eeuws verhaal?

Rabbi Löw heeft echt bestaan en was een van de belangrijkste joodse denkers van zijn tijd. In zijn eigen geschriften staat echter niets over een golem. Het verhaal werd pas in de negentiende eeuw aan hem verbonden en raakte toen in boeken en sprookjesbundels bekend. Eerder gingen soortgelijke verhalen over een rabbijn in het Poolse Chełm.

De golem in film en literatuur

De stomme film Der Golem, wie er in die Welt kam van Paul Wegener uit 1920 is een klassieker van het Duitse expressionisme. Ook de roman Der Golem van Gustav Meyrink uit 1915 werd een bestseller. Het thema van een mens die een wezen maakt dat hij niet meer in de hand heeft, keert terug in Frankenstein en in verhalen over robots en kunstmatige intelligentie. In Praag kom je de golem overal tegen, van restaurants tot souvenirs.

Meer sagen en volksverhalen vind je bij legendes en folklore.