De Amsterdamse familie Vingboons bracht in de zeventiende eeuw een schilder, twee architecten en een kaarttekenaar voort. Vader David Vinckboons schilderde dorpsfeesten en elegante gezelschappen in het groen; zijn zonen gaven de grachtengordel een deel van zijn gezicht en brachten de wereld overzee in beeld. Veel van hun werk is nog te zien.
De familie Vingboons in het kort
| Vader | David Vinckboons, schilder (gedoopt 1576 in Mechelen, overleden omstreeks 1632 in Amsterdam) |
|---|---|
| Philips | Architect (omstreeks 1607-1678) |
| Johannes | Kaarttekenaar en aquarellist (1616 of 1617-1670) |
| Justus | Architect (omstreeks 1620-omstreeks 1698) |
| Thuisbasis | Sint Antoniesbreestraat, Amsterdam |
| Te zien | Herengracht en Kloveniersburgwal in Amsterdam; Nationaal Archief in Den Haag |
Een schilder uit het Zuiden
David Vinckboons werd op 13 augustus 1576 gedoopt in Mechelen. Zijn ouders trokken omstreeks 1580 naar Antwerpen en na de inname van die stad door de Spanjaarden in 1585 naar het noorden. Omstreeks 1590 kwam het gezin in Amsterdam terecht, waar zijn vader in 1591 burger werd. Dat het gezin om het geloof vertrok, is onwaarschijnlijk: de familie bleef katholiek, en economische motieven wogen vermoedelijk zwaarder.
In 1602 trouwde David in Leeuwarden met Agneta van Loon, dochter van een notaris. Het paar vestigde zich in de Sint Antoniesbreestraat, een straat waar veel kunstenaars woonden. Vinckboons schilderde en tekende elegante gezelschappen in parkachtige landschappen, dorpsfeesten en Bijbelse taferelen, onder invloed van Pieter Bruegel. Uit zijn werkplaats kwamen ook tekeningen, gravures en kaarten.
Het huis als werkplaats
David en Agneta kregen tien kinderen. Allemaal ontwikkelden ze tekentalent en velen werkten mee in het atelier van hun vader. Toen hij omstreeks 1632 stierf, zetten de zonen het bedrijf voort vanuit het ouderlijk huis, dat werd ingericht op het uitgeven en vervaardigen van kaarten. De zonen staan bekend onder de naam Vingboons, terwijl de vader meestal Vinckboons wordt genoemd; de spelling van de familienaam lag in die tijd niet vast.
Niet alle zonen werden kunstenaar. Pieter was ingenieur en soldaat en stierf op Ceylon, Aernout werd advocaat. Maar drie broers maakten naam in het vak dat ze thuis hadden geleerd.
Philips, architect van de grachtengordel
Philips Vingboons begon als schilder en kaartmaker. In 1636 ging hij als tekenaar werken voor een architect, vermoedelijk Jacob van Campen, de latere ontwerper van het stadhuis op de Dam. Net als Van Campen bouwde hij in de strenge, op de klassieke oudheid geënte stijl die nu Hollands classicisme heet.
Grote overheidsopdrachten kreeg Philips nauwelijks; volgens de gangbare lezing stond zijn katholieke geloof hem daarbij in de weg. Hij maakte wel ontwerptekeningen voor het nieuwe stadhuis, maar het was Van Campen die het uiteindelijke ontwerp leverde. Vingboons werd de architect van de rijke koopman. Aan hem wordt de uitvinding van een nieuw geveltype toegeschreven, de Amsterdamse halsgevel. Het oudste voorbeeld dat nog bestaat is Herengracht 168 uit 1638.
Zijn bekendste werk zijn de vier Cromhouthuizen aan de Herengracht 364-370, tussen 1660 en 1662 gebouwd voor de koopman Jacob Cromhout, die zelf op nummer 366 ging wonen. Daarnaast ontwierp hij onder meer Kloveniersburgwal 95, het Poppenhuis uit 1642, de huizen Herengracht 386, 412 en 450 en een reeks buitenhuizen elders in het land. In 1670 tekende hij nog de gevels voor ruim tweehonderd wevershuizen in het Noordse Bos. In het Rampjaar 1672 stortte de bouwnijverheid in en gingen veel plannen niet door.
Philips zorgde er zelf voor dat zijn werk bekend werd. In 1648 verscheen een boek met gravures van zijn ontwerpen, in 1674 gevolgd door een tweede deel. De platen van 1648 werden gegraveerd door zijn broer Johannes. Vooral het tweede deel werd tot ver over de grens verkocht. Philips stierf in 1678; over de precieze datum spreken de opgaven elkaar tegen.
Johannes tekent de wereld
Johannes Vingboons werkte in Amsterdam, maar zijn aquarellen tonen havens, steden en kusten in Azië, Afrika en Amerika. Hij baseerde zich op de schetsen en verslagen die via de netwerken van de VOC en de West-Indische Compagnie binnenkwamen en werkte die uit tot stadsgezichten, plattegronden, kustprofielen en zeekaarten. Van veel plaatsen is zijn afbeelding de oudste die we kennen. Daarnaast werkte hij voor kaartenmakers als Blaeu en Visscher.
De grootste groep, 130 aquarellen in drie atlassen, werd in 1654 gekocht door koningin Christina van Zweden. Na haar dood kwamen ze in pauselijk bezit en ze liggen nu in de Vaticaanse Bibliotheek. Johannes stierf op 20 juli 1670 in Amsterdam.
Justus en het Trippenhuis
De jongste van de drie, Justus, verbleef tussen 1653 en 1656 in Stockholm, waar hij de gevel tekende van het Riddarhuset, het huis van de Zweedse adel. Aan dat gebouw hebben meerdere architecten gewerkt, maar Justus wordt een beslissende invloed op het ontwerp toegeschreven. Hij assisteerde zijn broer Philips ook geregeld bij grotere opdrachten.
Terug in Amsterdam bouwde hij tussen 1660 en 1662 zijn hoofdwerk: het Trippenhuis aan de Kloveniersburgwal 29. Opdrachtgevers waren de broers Louis en Hendrick Trip, rijke wapenhandelaren. Achter één zandstenen gevel van zeven vensters breed, met acht kolossale Korinthische pilasters, gaan twee woonhuizen schuil. Het geldt als de grootste Amsterdamse gevel uit die periode, en de versiering verwijst naar de wapenhandel van de bewoners. Justus ontwierp ook Herengracht 257 (1661) en Herengracht 390-392 (1665).
Waar is het werk van de Vingboonsen te zien?
De huizen van Philips en Justus staan er nog en zijn vanaf de straat te bewonderen. De Cromhouthuizen zijn sinds 1970 rijksmonument. In het Trippenhuis was vanaf 1817 het rijksmuseum gevestigd en hing tot 1885 de Nachtwacht; nu is het de zetel van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen.
Voor Johannes moet men naar Den Haag: het Nationaal Archief bezit meer dan honderd van zijn werken, na het Vaticaan de grootste verzameling. Het Scheepvaartmuseum in Amsterdam heeft vier gesigneerde wereldkaarten op perkament. De aquarellen zijn niet vanzelfsprekend tentoongesteld; informeer vooraf wat er te zien is.
Bronnen: Wikipedia, Philips Vingboons, Wikipedia, Johannes Vingboons, Wikipedia, Trippenhuis, Theo Bakker, Philips Vingboons. Laatst bijgewerkt: 10 oktober 2026.
