Kabouters zijn kleine mannetjes met een baard en een puntmuts die in bossen, onder de grond of in huizen wonen. In oude volksverhalen helpen ze mensen ‘s nachts met hun werk, maar halen ze ook streken uit als ze slecht worden behandeld. Tegenwoordig ken je ze vooral als tuinbeeldje en uit kinderboeken en tv-series.

Kabouters in het kort

Herkomst Volksverhalen uit de Nederlanden en Duitsland
Verwant aan De Duitse kobold, de Scandinavische nisse en tomte
Eerste tuinkabouters Thüringen, Duitsland, rond 1870
Bekendste boek Leven en werken van de Kabouter, Rien Poortvliet en Wil Huygen, 1976
Bekende kabouters Kabouter Plop, Paulus de boskabouter, David de kabouter

Kabouters in volksverhalen

Het woord kabouter is waarschijnlijk verwant aan het Duitse kobold, een huisgeest. In Vlaanderen en Limburg spreekt men ook van kaboutermannekes. In de verhalen wonen ze in heuvels, holen of onder de vloer van een boerderij. Ze zijn sterk en handig, en als mensen slapen, maken ze het werk af: ze bakken brood, naaien schoenen of dorsen het graan. Zet je als dank een kom pap of melk klaar, dan blijven ze helpen. Probeer je ze te bespieden of plaag je ze, dan verdwijnen ze voorgoed of halen ze juist kattenkwaad uit.

Het bekendste voorbeeld uit Duitsland zijn de Heinzelmännchen van Keulen. Volgens de sage deden ze ‘s nachts het werk van de ambachtslieden in de stad, tot de nieuwsgierige vrouw van een kleermaker erwten op de trap strooide om ze te zien. De mannetjes gleden uit, werden boos en kwamen nooit meer terug. De dichter August Kopisch maakte er in 1836 een bekend gedicht van.

Gnomen en aardgeesten

De Zwitserse arts en natuurfilosoof Paracelsus beschreef in de zestiende eeuw vier soorten natuurgeesten, voor elk element één. Voor de aarde bedacht hij het woord gnomus, kleine wezens die zich door de grond bewegen zoals vissen door water. Daar komt het Engelse woord gnome vandaan.

De tuinkabouter

De eerste tuinkabouters van aardewerk werden rond 1870 gemaakt in Gräfenroda in Thüringen, door de pottenbakker Philipp Griebel. Ze waren gebaseerd op de figuren uit de Duitse sagen. Al eerder, in 1847, had de Britse edelman Charles Isham een aantal terracotta kabouters uit Duitsland meegenomen voor zijn tuin. Daarvan is er nog één over, die bekendstaat als Lampy. In de twintigste eeuw werd de tuinkabouter een massaproduct, eerst geliefd, daarna een symbool van kitsch en nu soms weer een ironisch hebbedingetje.

Rien Poortvliet en de kabouter

In Nederland bepaalde één boek hoe kabouters eruitzien: Leven en werken van de Kabouter van tekenaar Rien Poortvliet en schrijver Wil Huygen uit 1976. Het boek beschrijft de kabouter als een serieuze natuurwetenschappelijke studie, met tekeningen van hun huizen, gereedschap en gewoonten. Het werd in tientallen talen vertaald en wereldwijd miljoenen keren verkocht. Er kwam een tekenfilmserie van, David de kabouter, die in veel landen te zien was.

Kabouters op tv en in de politiek

Voor Vlaamse en Nederlandse kinderen is Kabouter Plop van Studio 100 de bekendste kabouter, met een eigen tv-serie sinds 1997. Oudere lezers kennen Paulus de boskabouter van Jean Dulieu. En in 1970 werd in Amsterdam de Kabouterbeweging opgericht, een speelse politieke actiegroep rond Roel van Duijn, die zelfs zetels in gemeenteraden won.

Meer wezens uit volksverhalen, zoals de weerwolf en de heks, vind je bij legendes en folklore.