Koning Arthur is de legendarische koning van Brittannië die met de ridders van de Ronde Tafel tegen de vijanden van zijn land vecht. Met zijn zwaard Excalibur, de tovenaar Merlijn, koningin Guinevere en de zoektocht naar de Graal is het een van de bekendste verhalencycli uit Europa. Het verhaal groeide in de loop van ruim zes eeuwen, en in elk land werd er iets aan toegevoegd.

Koning Arthur in het kort

Herkomst Britse en Welshe overleveringen
Oudste vermelding Historia Brittonum, begin negende eeuw
Bekendste figuren Merlijn, Guinevere, Lancelot, Gawein, Mordred
Hof Camelot
Zwaard Excalibur
Bekendste verzameling Le Morte d’Arthur van Thomas Malory, 1485

Bestond koning Arthur?

Volgens de legende leefde Arthur rond het jaar 500, toen de Romeinen uit Brittannië waren vertrokken en Angelsaksen het land binnenvielen. De oudste bron die hem noemt, de Historia Brittonum van rond 830, beschrijft hem als legeraanvoerder die twaalf veldslagen tegen de Saksen won, met als laatste de slag bij de berg Badon. Die slag wordt ook door oudere bronnen genoemd, maar daar komt Arthur niet in voor. Historici zijn het er niet over eens of er een echte leider achter het verhaal zit. Bewijs voor zijn bestaan is er niet.

Hoe de legende groeide

Rond 1136 schreef de geestelijke Geoffrey van Monmouth een geschiedenis van de Britse koningen. Daarin werd Arthur een grote koning die half Europa veroverde, met Merlijn als raadgever en het zwaard Caliburnus, later Excalibur. Geoffrey liet Arthur verwekken op Tintagel in Cornwall en na zijn laatste slag naar het eiland Avalon brengen.

De Normandische dichter Wace voegde in 1155 de Ronde Tafel toe: een tafel zonder hoofdeinde, zodat geen ridder zich boven een ander verheven kon voelen. De Franse dichter Chrétien de Troyes schreef eind twaalfde eeuw verhalen over afzonderlijke ridders en bracht Lancelot en de Graal in het verhaal. In 1485 bundelde de Engelsman Thomas Malory alles in Le Morte d’Arthur, de versie waarop de meeste latere boeken en films zijn gebaseerd.

Het zwaard in de steen en Excalibur

In het bekendste deel van het verhaal trekt de jonge Arthur een zwaard uit een steen, iets wat alleen de rechtmatige koning kan. In sommige versies is dat Excalibur. In andere krijgt hij Excalibur later van de Vrouwe van het Meer, een hand die het zwaard uit het water omhoog houdt. Na de laatste slag laat de stervende Arthur het zwaard weer in het meer gooien.

Het einde van Camelot

De ondergang van het rijk begint met de liefde tussen Lancelot, de beste ridder, en koningin Guinevere. Als die uitkomt, valt de Ronde Tafel uiteen. Terwijl Arthur tegen Lancelot oorlog voert, grijpt zijn neef of zoon Mordred de macht. In de slag bij Camlann doodt Arthur Mordred, maar raakt hij zelf dodelijk gewond. Hij wordt naar Avalon gebracht, en volgens de legende zal hij ooit terugkeren als Brittannië hem nodig heeft.

Arthur in de Nederlanden

Ook in het Middelnederlands werden Arthurverhalen geschreven. De bekendste is de Roman van Walewein uit de dertiende eeuw, over Gawein, die in de Nederlandse versie Walewein heet en een vliegend schaakbord achterna gaat. Rond 1320 werden in Brabant tien Arthurromans samengebracht in de Lancelotcompilatie, een groot handschrift dat nu in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag ligt.

Lees ook over Robin Hood of bekijk alle legendes en volksverhalen.