De vampier zoals we hem nu kennen, een bleke edelman in een kasteel die ‘s nachts bloed drinkt, is een negentiende-eeuwse uitvinding. Daarachter zit een veel oudere figuur uit de volksverhalen van Oost-Europa: een dode die uit zijn graf terugkeert en de levenden kwaad doet. Die volksvampier zag er heel anders uit.

De vampier in het kort

Herkomst Volksverhalen uit Oost- en Zuidoost-Europa
Het woord Uit het Servisch, via het Duits in andere talen
Vampierpaniek Jaren 1720 en 1730, na officiële rapporten uit Servië
Bekendste roman Dracula van Bram Stoker, 1897
Bekende bescherming Knoflook, een houten paal door het hart, kruisbeelden

De volksvampier

In Servië, Roemenië, Bulgarije en andere delen van Oost-Europa geloofden dorpelingen dat sommige doden niet in hun graf bleven. Zo’n dode kwam ‘s nachts terug, viel familie en dorpsgenoten lastig of zoog hun levenskracht weg, waarna die ziek werden en stierven. Een vampier was geen elegante verleider, maar een opgezwollen lijk met een roodachtig gezicht, gekleed in zijn lijkwade.

Als er in een dorp een ziekte heerste, groeven mensen het graf open van wie er het eerst aan was gestorven. Zagen ze bloed bij de mond, lange nagels of een lichaam dat niet vergaan leek, dan zagen ze dat als bewijs. Tegenwoordig weten we dat dit gewone verschijnselen zijn bij de ontbinding van een lichaam. Om de dode tegen te houden, werd een paal door het lichaam geslagen, het hoofd afgehakt of het lijk verbrand.

De vampierpaniek van de jaren 1720

West-Europa maakte kennis met de vampier door een paar zaken in het noorden van Servië, dat toen bij Oostenrijk hoorde. In 1725 meldde een Oostenrijkse ambtenaar dat in het dorp Kisiljevo een overleden boer, Petar Blagojević, als vampier negen mensen zou hebben gedood. Een paar jaar later onderzochten legerartsen een vergelijkbare zaak rond een zekere Arnaut Pavle. Hun officiële rapporten werden in heel Europa gelezen en besproken, en het woord vampier raakte ingeburgerd. Geleerden en zelfs de paus mengden zich in de discussie. De Oostenrijkse keizerin Maria Theresia stuurde later haar lijfarts om het verschijnsel te onderzoeken en verbood daarna het openen van graven.

Van volksvampier naar edelman

In 1819 verscheen het verhaal The Vampyre van John Polidori, de lijfarts van Lord Byron. Zijn vampier was een charmante, kille aristocraat. Dat beeld werd vastgelegd door de Ierse schrijver Bram Stoker, die in 1897 Dracula publiceerde. Stoker leende de naam van de vijftiende-eeuwse vorst Vlad III van Walachije, die Dracula werd genoemd en berucht was om zijn wreedheid. Met vampiers had Vlad in zijn eigen tijd niets te maken.

Waarom vampiers niet tegen zonlicht kunnen

In Dracula kan de graaf overdag gewoon rondlopen, al is hij dan zwakker. Dat vampiers door zonlicht vergaan, werd pas bedacht voor de film. In de Duitse stomme film Nosferatu uit 1922 sterft de vampier bij het eerste ochtendlicht. Sindsdien hoort het bij bijna elk vampierverhaal.

De vampier nu

De vampier is uitgegroeid tot een van de populairste figuren uit de popcultuur, van Bela Lugosi als Dracula in 1931 tot Buffy the Vampire Slayer en de Twilight-reeks. Ook de weerwolf komt uit dezelfde wereld van oude angsten voor wat er ‘s nachts rondloopt.

Meer sagen en griezelige wezens vind je bij legendes en folklore.